Trầm hương, hay oud theo cách gọi tiếng Ả Rập, là phần gỗ lõi của cây dó bầu (chi *Aquilaria*) đã thấm đẫm nhựa sau khi cây bị nấm xâm nhiễm. Trong nước hoa, oud cho mùi gỗ sẫm, khói, hơi da thuộc và ngọt men, thường đặt ở tầng hương cuối để tạo chiều sâu và độ bám.
Vì tinh dầu trầm thật hiếm và đắt, phần lớn chai mang chữ "oud" ngày nay dùng hợp hương oud tái tạo, có khi kèm một lượng nhỏ dầu tự nhiên. Hiểu điều đó giúp bạn đánh giá đúng một chai oud thay vì chỉ nhìn vào tên gọi.
Chi *Aquilaria* gồm khoảng 17 loài cây thường xanh mọc ở Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, Campuchia, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, cùng Ấn Độ, Bangladesh và Trung Quốc. Chỉ khoảng 9 loài có khả năng tạo trầm.
Gỗ dó khỏe mạnh có màu nhạt và gần như không mùi. Khi thân cây bị tổn thương và nhiễm nấm, cây tiết ra lớp nhựa sẫm để tự vệ. Theo năm tháng, phần gỗ quanh vết thương trở nên nặng, đặc và thơm: đó chính là trầm. Tài liệu thực vật học ước tính chỉ khoảng 7 trên 100 cây dó hoang dã bị nhiễm tự nhiên, nên nhiều vườn trồng hiện nay chủ động cấy nấm để kích thích tạo nhựa.
Khai thác quá mức khiến *Aquilaria malaccensis* bị đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES từ năm 1995, và đến năm 2004 thì toàn bộ chi *Aquilaria* được liệt kê. Việc buôn bán quốc tế vì thế phải có kiểm soát.
Tinh dầu trầm chủ yếu được lấy bằng chưng cất hơi nước. Hiệu suất cực thấp: khoảng 70 kg gỗ chỉ cho không quá 20 ml dầu. Cộng với độ hiếm của gỗ có nhựa, oud tự nhiên thuộc nhóm nguyên liệu đắt đỏ bậc nhất của ngành nước hoa.
Do đó, nhà pha chế thường chọn một trong ba hướng:
- Dùng một lượng nhỏ dầu oud thật như "chữ ký", phần còn lại dựng bằng gỗ, nhựa và xạ hương.
- Dựng hợp hương oud hoàn toàn từ phân tử tổng hợp kết hợp gỗ, da thuộc và khói.
- Pha loãng dầu oud với nguyên liệu khác như hoắc hương để giảm chi phí.
Không có hướng nào là "kém" hơn: một hợp hương tái tạo tốt có thể sạch, ổn định và dễ mặc hơn dầu thô vốn rất gắt. Xem thêm định nghĩa ngắn gọn tại trang thuật ngữ Trầm hương (Oud).
Dầu trầm nguyên chất có thể khiến người mới bất ngờ: bên cạnh mùi gỗ ấm và khói, nó có nét hăng, ẩm, hơi động vật, đôi khi gợi chuồng ngựa hay pho mát lâu năm. Khi lắng xuống, mùi chuyển sang ngọt, tròn như mứt trái cây khô và nhựa thơm.
Trong nước hoa thương mại, hương trầm hương thường được "làm sạch" hơn nhiều: khô, mượt, có chút da thuộc và thuốc thơm. Cần phân biệt oud với nhang trầm: note nhang tái hiện làn khói đốt nhựa thơm, còn oud là chính mùi của gỗ có nhựa.
Oud là nguyên liệu hương cuối điển hình, vừa tạo chiều sâu vừa giữ các tầng hương khác bám lâu. Những cặp phối kinh điển gồm:
- Hoa hồng: cặp đôi truyền thống của nước hoa Trung Đông, nhất là hoa hồng Taif. Hồng làm mềm góc cạnh của oud, oud cho hồng độ trầm.
- Nghệ tây: nghệ tây thêm sắc da thuộc và kim loại ấm.
- Gỗ đàn hương, hổ phách, vani: làm tròn và ngọt phần dry down.
- Hoắc hương và gia vị cay: đẩy oud về hướng tối, đất và mạnh mẽ hơn.
- Oud Wood – Tom Ford (2007, Richard Herpin): hợp hương gỗ, cay ấm và trầm hương; lưu hương 3–6 giờ, toả 30–60 cm, hợp thu đông. Đây là chai oud "sạch" và dễ mặc, rất hợp để nhập môn.
- Oud Satin Mood – Maison Francis Kurkdjian (2015, Francis Kurkdjian): hoa hồng, hoa và trầm hương; lưu trên 12 giờ, toả 60 cm–2 m. Cặp hồng – oud mềm như nhung, hợp tối thu đông.
- Royal Oud – Creed (2011): gỗ, xạ hương và phấn; lưu 6–12 giờ. Một cách hiểu oud nhẹ, khô, dùng được cả ban ngày.
- Oud for Greatness – Initio (2018): cay ấm, cay tươi mát và trầm hương; lưu trên 12 giờ, toả 60 cm–2 m. Đậm và có độ phủ lớn, nên xịt tiết chế.
- Bade'e Al Oud Oud for Glory – Lattafa (2020): trầm hương dẫn đầu, kèm cay ấm; lưu 6–12 giờ, hợp tối thu đông.
Oud nặng và toả mạnh, nên thời điểm phù hợp nhất là buổi tối, mùa se lạnh hoặc phòng máy lạnh. Giữa trưa nắng, một chai oud đậm dễ trở nên ngột ngạt với người xung quanh.
Nếu mới bắt đầu, hãy thử trên da thay vì giấy thử vì oud thay đổi nhiều theo thời gian. Bắt đầu với 1–2 lần xịt, chờ ít nhất 30 phút để ngửi phần giữa. Bạn có thể đặt hai chai cạnh nhau bằng công cụ so sánh nước hoa hoặc nhờ tư vấn mùi hương để tìm chai oud hợp gu.
Với người Việt, trầm hương vốn gắn với văn hoá thờ cúng, phong thuỷ và đồ mỹ nghệ. Khi bước vào thế giới nước hoa, cùng một nguyên liệu ấy lại khoác lên mình vẻ sang trọng, hiện đại. Thử oud trong nước hoa là cách thú vị để nhìn một chất liệu quen thuộc từ góc độ mới.